65 NĂM – TỪ THẢM HỌA ĐẾN HÀNH TRÌNH CHUNG TAY XOA DỊU NỖI ĐAU DA CAM

Ngày 10/8/1961, Quân đội Mỹ đã tiến hành đợt phun rải chất độc hóa học (CĐHH) đầu tiên dọc Quốc lộ 14 (đoạn từ Kon Tum đến Đắk Tô), mở đầu “Chiến dịch Khai quang” kéo dài suốt một thập kỷ, để lại hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đối với con người và môi trường Việt Nam. Nhận thức sâu sắc hậu quả nặng nề của thảm họa đó, Đảng và Nhà nước ta đã phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội trong hành trình chung tay xoa dịu nỗi đau da cam. 

Máy bay Mỹ phun rải chất độc da cam xuống miền Nam Việt Nam (Ảnh tư liệu)

Từ năm 1961 đến năm 1971, quân đội Mỹ đã tiến hành hơn 19.000 phi vụ, phun rải gần 80 triệu lít chất diệt cỏ xuống miền Nam Việt Nam; trong đó, có khoảng 44 triệu lít chất độc da cam (CĐDC) chứa dioxin. Hậu quả là hệ sinh thái ở nhiều vùng bị tàn phá nghiêm trọng; khoảng 4,8 triệu người Việt Nam bị phơi nhiễm, trong đó, hơn 3 triệu người là nạn nhân; nhiều gia đình có 3 thế hệ là nạn nhân chất độc da cam (NNCĐDC)[1]. Đến nay, vẫn còn hàng trăm nghìn người đang vật vã, đau đớn vì những căn bệnh quái ác do CĐDC/dioxin gây ra. Có những mái nhà mà nỗi đau như lắng đọng trong từng hơi thở; nhiều phụ nữ không được hưởng hạnh phúc làm vợ, làm mẹ, cả đời chỉ quẩn quanh bên giường bệnh, lặng lẽ hy sinh, chăm chồng, con là NNCĐDC, đúng như nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã khẳng định: “NNCĐDC là những người nghèo nhất trong những người nghèo, đau khổ nhất trong những người đau khổ”.

Trước thực tế đó, ngày 10/01/2004, Hội NNCĐDC/dioxin Việt Nam (VAVA) chính thức được thành lập. Đây là tổ chức đại diện cho hàng triệu người bị ảnh hưởng bởi CĐDC/dioxin trong chiến tranh. Sự ra đời của Hội là dấu mốc quan trọng trong hành trình thực hiện sứ mệnh vận động nguồn lực để chăm sóc, giúp đỡ và đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC Việt Nam. Trong hơn hai thập kỷ qua, Hội đã khẳng định vai trò là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và cộng đồng xã hội với NNCĐDC; là điểm tựa cho nạn nhân trong mọi hoàn cảnh. Hội đã tham mưu, đóng góp ý kiến xây dựng, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến người hoạt động kháng chiến và con đẻ bị nhiễm CĐHH; tích cực tham gia các hoạt động đối ngoại nhân dân, tranh thủ sự ủng hộ của bạn bè quốc tế trong hành trình đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC.

 Quán triệt và thực hiện Chỉ thị số 43-CT/TW, ngày 14/5/2015 của Ban Bí thư Trung ương Đảng (khóa XI) Về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giải quyết hậu quả CĐHH do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam, công tác chăm sóc, giúp đỡ NNCĐDC có chuyển biến tích cực cả về nhận thức và hành động. Hệ thống chính sách đối với người hoạt động kháng chiến bị nhiễm CĐHH và con đẻ của họ đã từng bước được hoàn thiện. Phong trào “Hành động vì NNCĐDC Việt Nam” do Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động có ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn sâu sắc, được triển khai sâu, rộng, thu hút nhiều tổ chức, cá nhân tham gia ủng hộ. Truyền thống, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Thương người như thể thương thân” của dân tộc được phát huy và lan tỏa sâu rộng trong toàn xã hội, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nạn nhân.

Thượng tướng Nguyễn Văn Rinh, nguyên Ủy viên BCH Trung ương Đảng, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Chủ tịch Hội NNCĐDC/dioxin Việt Nam trao quà tặng cho nạn nhân tỉnh Bình Phước (năm 2022)

Từ khi thành lập đến hết năm 2025, Hội NNCĐDC/dioxin các cấp đã vận động được 5.086 tỉ đồng để hỗ trợ, chăm sóc nạn nhân; trong đó, đã hỗ trợ xây dựng, sửa chữa 15.266 căn nhà tình nghĩa; tặng 6.104.113 lượt suất quà trong các dịp lễ, Tết; nuôi dưỡng thường xuyên 6.163 nạn nhân tại các Trung tâm Bảo trợ xã hội NNCĐDC và trong cộng đồng; trợ cấp học bổng, tạo việc làm cho 53.060 nạn nhân; hỗ trợ vốn sinh kế cho 9.868 gia đình nạn nhân; hàng nghìn nạn nhân được phục hồi chức năng, tẩy độc tại Trung tâm Bảo trợ xã hội NNCĐDC của Trung ương Hội và các địa phương, v.v.

Quan hệ đối ngoại và hợp tác quốc tế trong khắc phục hậu quả CĐDC/dioxin tiếp tục đạt nhiều kết quả tích cực. Năm 2023, Hạ nghị viện Vương quốc Bỉ đã thông qua Nghị quyết ủng hộ nạn nhân chất độc da cam Việt Nam với sự đồng thuận tuyệt đối. Nhiều tổ chức quốc tế, như Quỹ Aquitara, tổ chức ABLE, tổ chức CRS… đã triển khai hiệu quả nhiều chương trình hỗ trợ nạn nhân. Chính phủ Hoa Kỳ tăng cường hợp tác xử lý ô nhiễm dioxin tại các điểm nóng ở Việt Nam.

Bà Trần Tố Nga và các cộng sự trong cuộc dấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC Việt Nam

Cuộc đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC Việt Nam nhận được sự đồng tình, ủng hộ rộng rãi của bạn bè quốc tế. Vụ kiện của bà Trần Tố Nga đối với các công ty hóa chất Mỹ đã sản xuất và cung cấp CĐDC/dioxin cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam vẫn tiếp tục diễn ra, nhận được sự quan tâm, ủng hộ của đông đảo lực lượng yêu chuộng hòa bình, công lý trên toàn thế giới.

65 năm qua đi, chúng ta càng hiểu sâu sắc hơn về thảm họa da cam ở Việt Nam; thấy rõ sự quan tâm sâu sắc của Đảng, Nhà nước, cộng đồng xã hội và bạn bè quốc tế trong hành trình “Chung tay xoa dịu nỗi đau da cam”.

Tuy nhiên, chặng đường phía trước vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức. Số lượng người bị ảnh hưởng bởi CĐDC/dioxin còn rất lớn, trong đó có nhiều nạn nhân thuộc thế hệ thứ hai, thứ ba, thậm chí thế hệ thứ tư đang bị dị dạng, dị tật bẩm sinh. Nhu cầu chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, hỗ trợ sinh kế, cải thiện điều kiện sống cho nạn nhân là yêu cầu cấp thiết. Bên cạnh đó, vẫn còn những trường hợp người hoạt động kháng chiến bị phơi nhiễm CĐHH nhưng chưa được thụ hưởng đầy đủ chính sách do nhiều nguyên nhân…

Trước tình hình đó, để hành trình “Xoa dịu nỗi đau da cam” đạt hiệu quả cao, toàn diện và bền vững hơn; thời gian tới, cần tập trung thực hiện đồng bộ, hiệu quả một số nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm sau:

Một là, tiếp tục nghiên cứu, tham mưu, đề xuất với Đảng, Nhà nước bổ sung, hoàn thiện hệ thống chính sách đối với người bị phơi nhiễm, di nhiễm CĐHH trong chiến tranh. Trong đó, tập trung rà soát, tháo gỡ các vướng mắc về thủ tục, hồ sơ, nhằm tạo điều kiện cho người trực tiếp tham gia kháng chiến bị phơi nhiễm CĐHH được thụ hưởng đúng, đủ và kịp thời các chế độ ưu đãi. Nghiên cứu đưa đối tượng là cháu, chắt của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm CĐHH đang bị dị dạng, dị tật bẩm sinh hoặc suy giảm khả năng tự lực vào danh mục hưởng trợ cấp ưu đãi hằng tháng - chuyển đổi căn bản từ chế độ trợ cấp người khuyết tật sang chế độ ưu đãi “nạn nhân chiến tranh”.

Hai là, tiếp tục tuyên truyền, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của toàn xã hội đối với hậu quả lâu dài của CĐDC/dioxin, tạo cơ sở nâng cao hiệu quả vận động nguồn lực xã hội. Phát huy mạnh mẽ vai trò của hệ thống chính trị, các tổ chức, doanh nghiệp, nhà hảo tâm và cộng đồng trong việc chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho nạn nhân; chú trọng mở rộng các chương trình nhân đạo, tạo sinh kế bền vững, hỗ trợ xây mới, sửa chữa nhà ở và khám, chữa bệnh cho nạn nhân, v.v.

Ba là, củng cố, kiện toàn tổ chức Hội phù hợp với việc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp; xây dựng tổ chức Hội vững mạnh; giữ vững vai trò là tổ chức được Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ đại diện, chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của NNCĐDC.

Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý, điều trị nạn nhân. Triển khai điều tra, khảo sát quy mô toàn quốc về số lượng, đối tượng và tình trạng bệnh tật của NNCĐDC, tạo cơ sở vững chắc để tham mưu, hoàn thiện các chính sách xã hội mang tính căn cơ, lâu dài.

Bốn là, tăng cường hợp tác quốc tế trong xử lý ô nhiễm dioxin và hỗ trợ NNCĐDC; kiên trì đấu tranh vì công lý của NNCĐDC Việt Nam bằng các hình thức phù hợp, đúng quan điểm, đường lối, chính sách đối ngoại của Đảng, Nhà nước. Tập trung mở rộng quan hệ đối ngoại, chủ động phối hợp với các chính phủ, tổ chức quốc tế và đối tác nước ngoài. Đẩy mạnh công tác ngoại giao nhân dân, đa dạng hóa các phương thức truyền thông nhằm lan tỏa sâu rộng thông điệp về thảm họa da cam ở Việt Nam. Qua đó, tạo sự đồng thuận mạnh mẽ hơn nữa, gắn kết cuộc đấu tranh pháp lý đòi công lý cho NNCĐDC Việt Nam với các phong trào hòa bình, bảo vệ quyền con người.

Thừa ủy quyền của Chủ tịch nước, đồng chí Nguyễn Phi Long trao Huân chương Lao động hạng Nhì tặng Hội NNCĐDC/dioxin Việt Nam

65 năm – từ thảm họa đến hành trình chung tay xoa dịu nỗi đau da cam là chặng đường đầy gian nan nhưng cũng thấm đượm nghĩa tình, trách nhiệm của toàn xã hội. Từ những vùng đất từng bị tàn phá, hôm nay đang hồi sinh màu xanh. Từ những nạn nhân chịu nhiều thiệt thòi, đang tỏa sáng nghị lực và niềm tin vươn lên. Và từ nỗi đau chiến tranh, đang lan tỏa thông điệp về giá trị của hòa bình, nhân ái và sự đoàn kết toàn dân tộc. Hành trình ấy vẫn tiếp tục bằng sự chung tay của toàn xã hội và bạn bè quốc tế, bằng trách nhiệm - nghĩa tình của hôm nay và khát vọng của mai sau, để “nỗi đau da cam” dần được xoa dịu, để công lý được khẳng định và để những giá trị tốt đẹp của dân tộc Việt Nam mãi trường tồn.

Thảm họa da cam trong chiến tranh ở Việt Nam còn là lời cảnh tỉnh về hậu quả nặng nề, lâu dài của CĐHH trong chiến tranh. Đó là quyết tâm không để những thảm họa tương tự tái diễn trên thế giới. Hành trình chung tay “xoa dịu nỗi đau da cam” chính là một phần của hành trình bảo vệ hòa bình, bảo vệ thế hệ tương lai của chúng ta./.